Гурил хүртэл дугаартай байхад хүнийг ч бас дугаарлах хэрэгтэй гэсэн “хууль” монголчуудын дунд батлагджээ. Энэхүү дугаарлалтын улмаас олон тооны хүн нэгдүгээр гурил идэх байсан бол хоёрыг, хоёрын оронд гурвыг, гурвыг идэх ёстой нь хоосон хонож байна. Яагаад ялгаварлал хүмүүсийг хоолгүй хоноход хүргэв? Учир нь энэ ялгаварлал сайн сайхан амьдрахыг хүсэгч хүн бүрийн салшгүй чухал харилцаа болох хөдөлмөрийн харилцаанд гүнзгий нэвтэрсэн учраас тэр.

Уул нь аливаа хүнийг ялгаварлан гадуурхахгүй байх талаар Монгол Улсын Үндсэн хууль болон Олон улсын гэрээ, конвенцид тунхаглаж өгсөн байдаг. Монгол Улсын Үндсэн хуульд хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно гэж хуульчилсан. Энэ үндсэн дээр хөдөлмөрийн харилцаанд хэнийг ч үндэс, угсаа, арьсны өнгө, эрэгтэй, эмэгтэй, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, шашин шүтлэг, үзэл бодлоор нь ялгаварлах, хязгаарлах, давуу байдал тогтоохыг хориглодог. Гэсэн хэдий ч хуулийн агуулгыг зөрчсөн “Уртаашаа 180 см-ээс дээш өндөртэй, өргөөшөө гуалигаас хэтрэхгүй, урдаас, араас, дээрээс, доороос харсан ч царайлаг байх” гэх мэтийн шаардлагууд ажилд авах заруудад гүүглийн илэрц шиг элбэгшсээр л байна. Нийгэм ч энэхүү шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх болжээ.

Хөдөлмөрийн харилцаанд хүнийг шууд болон шууд бусаар ялгаварлан гадуурхдаг. Шууд ялгаварлах хэлбэр гэдэг нь “арьс өнгө, хүйс, жирэмсэн болох, гэр бүлийн байдал, ёс зүй, нийгмийн гарал, шашин шүтлэг, сүсэг бишрэл, улс төрийн үзэл бодол, соёл”-ын байдлаар ялгаварлахыг хэлдэг бол шууд бус ялгаварлах хэлбэр нь ажил олгогч нь төвийг сахисан байдалтай боловч далд маягаар илэрч байдаг аж. Тэгвэл би хөдөлмөрийн харилцаанд шууд болон шууд бусын аль алинаар нь арай л дэндүү ялгаварлагдсаны улмаас хоолгүй хонох хүртлээ хэцүүдэж буй “өндөр” настнууд, бэлгийн цөөнх, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн асуудлыг хөндөх гэсэн юм. Арай л дэндүү гэж бичсэн нь хөнгөн ялгаварлах явдлыг үл тоосон гэдгийг уншигч та ойлгож байгаа биз.

“Явсан нохой яс зууна” гэсэн зүйр үг бий. Гэтэл ажил хөдөлмөр эрхэлж ам тосдоно гэсэн энэхүү утга дээрх бүлэг хүмүүсийн хувьд үйр үг, бараг л давшгүй даваа болоод байна.

1.  Явсан ч, бүр гүйсэн ч яс зуух эрхгүй ЛГБТ хүмүүс

Хөдөлмөрийн харилцаанд ЛГБТ хүмүүсийн эрх нэлэнхүйдээ зөрчигдөж буй аж. Тэд бусдын л адил ажил хөдөлмөр эрхэлж амьдралаа залгуулахыг хичээх боловч нууцаа хадгалж чадахгүйгээсээ болоод ам тосдох эрхээр хангагдахгүй байна. Хүн хувийн нууцаа чандлан хадгалдаг хэдий ч иргэн н.Энхриймаа бэлгийн чиг баримжаа, хүйсийн баримжаа илэрхийлэмжээ удаан нуух ямар ч боломжгүй юм. Бэлгийн цөөнх гэдгээ нуух албагүй хэдий ч тэрээр хөдөлмөрийн харилцаанд нуугдмал байхыг хичээж дарамттай явна. Тэрээр шинэ ажилдаа ороод гурван сар болжээ. Хамт олондоо, гүйцэтгэх ажилдаа овоо дасч байтал ижил хүйстэн гэдэг нь мэдэгдчихсэн байна. Лэсби хүн гэдгийг мэдсэн даруйд л түүний хувьд ажил дээр нь тун хүнд байдал үүссэн аж. “ЛГБТ төв”-ийн 2012 оны эрх зүйн тайланд ЛГБТ хүмүүсийг ажлаас үндэслэлгүй халах, ажлын байранд гутаан доромжлох тохиолдол дэндүү олон хэмээн дүгнэжээ. Тэдний маш цөөн хэсэг нь сэтгэлийн хат гаргаж яс зуухаар ажлаа үргэлжлүүлэх боловч эцэстээ шууд болон шууд бус ялгаварлалд өртсөөр ажиллах урам зориггүй болж өөрийн саналаар ажлаа өгөх практик зуршил болсон байдаг гэнэ. Н.Энхриймаагийн хувь заяа ч мөн энэ практикаар шийдэгджээ. Тэрээр гэр бүлээ бодон ажлаа үргэлжлүүлэхийг хичээсэн боловч хамт олон нь харилцахаа байж, үг хэлээр доромжилж, аливаа дотоод ажилд гадуурхагдах болсон тул ажлын бүтээмж нь муудаж эцэстээ халагдах өргөдлөө бичжээ. Харин түүнд өөр газарт ажиллах шаардлага байвч зориг нь хүрэхгүй явна.

Тиймээс ЛГБТ хүмүүсийн хөдөлмөрлөх эрхийг эрх зүйн хувьд сайтар хангаж өгөх хэрэгтэй байна. Ядаж л Үндсэн хууль болон Хөдөлмөрийн тухай хуулийн дээр дурдсан ялгаварлан гадуурхахгүй байх заалтад ХҮЙСИЙН ЧИГ БАРИМЖАА гэдэг үгийг нэмж оруулах хэрэгтэй юм. Нөгөө талаас гадуурхагдсанаас болоод үндэслэлгүйгээр ажлаас халагдсан, цалин мөнгөний хувьд ялгаварлагдсан гэх мэтийн өөрт тохиолдсон хууль бус үйлдлүүдийг дараад өнгөрдөг ЛГБТ хүмүүсийн эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэхэд анхаарах хэрэгтэй. Мөн Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 141.1.3-д зааснаар ... ялгаварлан гадуурхсан албан тушаалтныг 5000-25000 төгрөгөөр, аж ахуйн нэгж, байгууллагыг 50000-100000 төгрөгөөр торгох заалтыг чангаруулах хэрэгтэй юм. Үүнээс гадна гадаадын хөгжингүй орнууд ЛГБТ хүмүүсийн хөдөлмөрлөх эрхийг хамгаалах, бэхжүүлэх талд авсан арга хэмжээ, туршлагыг нутагшуулах боломжтой билээ.

2. Хөдөлмөрлөх санаа байвч сачий нь хүрэхгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд /ХБИ/

Осолд орсноос болоод өрөөсөн хөлөө тайруулсан иргэн н.Болдбаатар дөрвөн жилийн өмнөх шигээ нягтлан бодогчийн ажлаа хийхсэн гэж мөрөөднө. Тэрээр ажлын зарын дагуу нэлээд олон газраар оржээ. Ихэнх ажил олгогчид түүний мэдлэг чадвар, туршлага хэр вэ гэдгээс илүү өрөөсөн хөлгүй, ажилд авлаа гэхэд цагтаа ирж чадах эсэх, тогтмол машинаар хүргэж өгөх хүн байдаг эсэхт анхаарал хандуулсан байна. Зарим байгууллагын ресепшн түүнийг гаднаас нь хараад л манайх ийм хүн авахгүй байх, захирал завгүй байгаа тул дараа ир хэмээн гадуурхжээ. ХБИ-д боловсрол мэдлэг олох газрууд болон нийтийн тээврийн хэрэгсэл, барилга байгууламж гээд нийгэмших хэрэгцээнд нь хүртээмжтэй зүйл тун ховор нь ялгаварлагдан гадуурхагдаж урам нь хугарсан н.Болдбаатарын сэтгэлийг улам гонсойлгож, би ч чадахгүй нь гэж бодоход хүрчээ. Мөн эхнэр нь ажил хайхаар гарах бүрт чамд угаасаа ажил олдохгүй, гадуур дэмий яваад хэрэггүй гэж үглэсээр байдаг нь түүнийг гэрийн “буг” болох шийдвэр гаргахад нөлөөлсөн байна. н.Болдбаатарт ажил хөдөлмөр эрхлэх санаа байвч сачий нь хүрэхгүй хэвтэнэ. Эд эрхтхэн дутуудаа хүрэхгүй байгаа юм биш хөдөлмөрлөх эрхээр хангаж өгөхгүй байгаад л учир бий.

Монгол Улсад ажил хөдөлмөр эрхэлж байгаа ХБИ-ийн тоо нь одоо хүртэл маргаантай асуудал хэвээрээ. Үндэсний статистикийн хороо ХБИ-ийн тоог 117 мянга гаруй гэсэн бол 121 мянга гэсэн батлагдаагүй мэдээлэл дийлэнх баримтуудад ашиглагджээ. 2004 онд явуулсан түүвэр судалгаанаас өөр энэ бүлгийн хөдөлмөр эрхлэлтийн талаарх дэлгэрэнгүй судалгаа өнөөдрийг хүртэл хийгээгүй байна. Дээрх судалгаагаар ХБИ-ийн 26,4% нь хөдөлмөр эрхэлдэг гэжээ. Хөдөлмөр эрхэлж байгаа ХБИ-ийн 56,9% нь хувиараа ажилладаг, 16,4% нь гэр бүлийн бизнест цалин хөлсгүй оролцогч, 12,8% нь гэрээрээ ажилладаг гэсэн дүн гарчээ. Эндээс харахад зөвхөн 14% нь л төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагад хуулийн дагуу ажиллаж байгаа юм.

ХБИ хөдөлмөрлөх эрхээ эдэлж чадахгүй байгаа нь хуулийн заалт хэрхэн хэрэгжих нь тодорхойгүй, хариуцлагын тогтолцоо сул, ажлын байран дээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн ажиллах орчин бүрдээгүй болон ажил олгогч нарын сөрөг хандлага нь тэднийг хөдөлмөрлөх эрхээ эдлэхэд нь саад болж байна. Мөн бизнес эрхлэх хүсэлтэй хүмүүст банк санхүүгийн байгууллагууд хөгжлийн бэрхшээлтэй гэсэн агуулгаар зээл өгөхөөс аль болох зайлах, татгалзах нь ажиглагдаж байна.
Иймээс л янз бүрийн шалтгаанаар хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон бидэн шиг хүмүүс хувиараа ажиллах нэрийн дор багахан орлоготой амьдралыг сонгож байгаа. Харин хуулийн дагуу эрхээ эдлэн ажиллаж буй цөөн тооны хэд нь олигтой цалин хангамж авч байгаа тохиолдол хэр байгаа бол...  

ХБИ-ийн хөдөлмөр эрхлэлт гэхээр гар урлал /эсгий урлал/, жижиглэн худалдаа гэх мэт орлого багатай явцуу хүрээнд барьж, тэр раман дотроо хавтгайруулан хашдаг ойлголтыг халах цаг нь болжээ.

Эрх зүйн орчныг эргэж харахаас гадна ХБИ-ийн хөдөлмөр эрхлэлтийг зохицуулдаг төрийн албан ёсны нэгдсэн газар байхгүй болохоор хаана хандахаа мэддэггүй тул тэдэнд зориулсан нэгдсэн мэдээллийн сүлжээ бий болгох хэрэгтэй байна. Мөн тэдний гэр бүл, ойр дотны хүмүүст бас сургалт явуулмаар санагддаг. Манай энэ яаж ажил хийх вэ дээ чадахгүй, бид чамайг тэжээнэ гэртээ зүгээр л байж бай, хэн ийм хүнээр ажил хийлгэх вэ гэх мэтээр буруу итгэл үнэмшилтэй байх, цаашилбал бүр ад шоо үзэх нь элдэв дарамтанд оруулах үндэс болдог нь нууц биш юм.  

3.   Хөдөлмөрлөх эрхгүй “хөгшчүүл”

Нас дээр гараагүй ч хөдөлмөрийн зах зээлд хөгшин гэж гологдох бүлэг хүмүүсийг мартаж болохгүй. Тэдний төлөөлөл нь иргэн н.Чулуунчимэг. Хорь гаруй жил багшилж боломжийн цалин авдаг байсан ч хувийн сургууль нь хаагдаж ажилгүйчүүдийн тоог нэгээр нэмжээ. Улсын сургуульд орон тоо бараг гардаггүй бөгөөд өөр хувийн сургуулиудын хүний нөөцийн ажилчидтай уулзсан боловч тэтгэврийн нас дөхсөн тул ажилд авах боломжгүй, бид тогтвор суурьшилтай ажиллах хүн хайж байгаа гээд халгаасангүй. Тэрээр хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг бодоход хөдөлмөрлөх бүрэн боломжтой боловч нас гэдэг ганцхан үзүүлэлтээр гадуурхагдан хөдөлмөрлөх эрхээ эдэлж чадахгүй байна. н.Чулуунчимэг байрныхаа хананд гэрээр давтлага өгнө хэмээн наасан зарынхаа хариуг хүлээсээр л сууна.

Үндэсний статистикийн хорооны 2013 оны тайланд тэмдэглэснээр ажилгүй иргэдийн тоог насны бүтцээр ангилбал 40-49 насныхан 20 хувийг эзэлж байна. Ажилгүйчүүд гэж нэрлэгдэх эдгээр хүмүүсийн цаана ажил хайх итгэлгүй үлдсэн олон мянган “хөгшчүүл” н.Чулуунчимэгийн адил хувь тавилантайгаа эвлэрч гэртээ ач зээгээ харж суугаа биз.

Явсан нохой яс зуух биш мах идэх нөхцөл хэзээ бүрдэх вэ, төрийн түшээд минь ээ?!! Хүнийг хөдөлмөрийн харилцаанд ялгаварлан гадуурхаж болохгүй хэмээн тусгаад байгаа ч хэрэгждэггүй юм бол ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг бие даасан хуультай болвол яасан юм бэ? Төр болон ТББ, иргэдийн зүгээс хөдөлмөрийн харилцаанд ялгаварлах үзэгдлийг бууруулах арга зам, туршлагыг сайтар судлах, анхааран үзэх цаг болжээ.