Хуульчийн эрхзүйн байдлын тухай хуулиар өмгөөллийн үйл ажиллагаа үзүүлэх эрхийг шүүхэд төлөөлөх эрхтэй холбож зохицуулсан байгаа. Тэгвэл үүнийг шүүмжилж, өмгөөллийн эрх зүйг анхаарах ёстой гэж Монголын өмгөөлөгчийн холбооноос үзэж байгаа юм. Тиймээс хуульчийн эрхзүйн асуудлаар  Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны дэд ерөнхийлөгч Ж.Батзоригтоос зарим зүйлийг тодрууллаа.

-Өмгөөлөгчийн эрх зүйн байдал дордсон гэлээ. Энэ талаараа?
-Өнөөдөр 2020 он хүртэлх хүний эрх, эрх чөлөөний төлөв байдлын талаар хэлэлцүүлэгт оролцож байна. Өмгөөлөгчийнхөө хувьд өмгөөлөгчийн эрх зүйн байдлын асуудал дордсон байна гэж үзэл бодлоо илэрхийлээд байгаа. Учир нь би энэ байгууллагад олон жил ажилласан учраас өмгөөлөгч гэдэг хүн өмөөрөх гэдэг нэр томьёонд хамаарагдаад явдаг гэдгийг сайн мэднэ. Цаашид эрхзүйн хамгаалалтаар буюу хуулиар хамгаалагдаж хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах ёстой гэтэл энэ байдал өдгөө дутмаг болсон.

-Түүхэндээ өмгөөллийн хууль хэдэн удаа шинэчлэгдэж байсан бэ?
-Манай улсад бол 1928 оны тавдугаар сарын 24-нд анх өмгөөллийн байгууллага байгуулагдсан. Үүнээс хойш 86 жилийг үдэж байна. Энэ хугацаанд гурван удаагийн хууль өөрчлөгдсөн. Тодруулбал, 1994 онд УИХ-аас өмгөөлөгчдийн тухай хууль, 2002 онд Монголын өмгөөлөхийн тухай хуулиуд батлагдан гарсан. Улмаар сая Шүүх эрх зүйн шинэчлэлийн хүрээнд хуульчдын эрх зүйн байдлын тухай хууль гарч ирлээ. Ингээд үндсэндээ Шүүх, Прокурор, Өмгөөлөгч гэсэн байгууллагуудыг нэгтгэсэн холбоо болж өргөжсөн. Гэтэл өнөөдөр эргээд  харахад, Монголын өмгөөлөх байгууллага гэдэг биеэ даасан эрхзүйт буюу төрөөс хараат бус байж, төрөөс баталгаажуулагдсан хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах эрхзүйн үндэслэлүүдийг хуулиар хамгаалуулах ёстой. Гэтэл шүүхээс төлөөлөх эрх гэгчийг бий болгочихсон.

 Өнөөдөр ээдрээ төвөгтэй нөхцөл байдал, гэмт хэргийн гаралт, гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй холбоотой асуудал улам газар авч байна. Иймээс ээдрээ төвөгтэй маргаантай асуудлуудад өмгөөлөгч оролцох нь улам нарийн төвөгтэй болж байгаа гэсэн үг. Тиймээс бид өмгөөлөгчийн эрх зүйн асуудалд биеэ даасан үйл ажиллагаа явуулах ёстой гэж үзээд байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл,  Монголын өмгөөлөх байгууллага гэдэг эрхзүйн хүрээнд биеэ дааж үйл ажиллагаа явуулдаг байх хэрэгтэй. Ийм асуудал тавьж байгаа юм. Цаашилбал, үүнд том шалгуур бий болж байсан. Өмгөөлөгч болно гэдэг зүгээр хэн нэг дуртай хүн болдог зүйл биш шүү дээ. Гэтэл өнөөдөр эрхзүйн тогтолцоогоор бол шүүх төлөөлөх гэх эрх зүйн үндэс яваад байгаа.
 
-Шүүх төлөөлөх эрх үндэстэй болсон нь өмгөөллийн эрхзүйн асуудлыг дордуулаад байна гэж үзэж болох уу?
-Тэтгэвэртээ гарсан, цагдаагийн байгууллагад ажиллаж байгаад халагдсан, эрх зүйн доголдолтой, гэмт хэрэгтэй холбогдсон ийм хүмүүс ямар ч шалгуургүйгээр шүүхэд төлөөлөх эрх авч байна. Харин өмгөөлөх байгууллага хуультай байх үедээ өмгөөлөгч гурван удаа шалгалтанд орж унаж байгаад өмгөөлөгч болдог жишээний. Учир нь тэр шалгуур, өмгөөлөх байгууллагын босго өндөр. Тэгэхээр хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаална гэдэг хүнлэг, зарчимч, шударга байсны эцэст хэрэгжүүлэх зүйл. Тэгвэл өмгөөллийг мөнгөний бизнес болгож, шүүхэд төлөөлөх эрх авна гэдэг эндүүрэл.

Тэгэхээр хүний эрхийг хамгаалах ёстой өмгөөллийн байгууллагын эрх зүйн үндэслэл нь дордсон гэдгийг аль аль талдаа харж, бодолцох хэрэгтэй байна.

-Өмгөөлөгчийн холбоонд одоогоор хэчнээн өмгөөлөгч байна вэ?
-1086 өмгөөлөгч хамааралтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Гишүүнчлэлийн асуудал энэ хүрээнд явж байгаа. Бид нарын хувьд эрхийг хэрэгжүүлэхийн тулд, биеэ даасан хуультай байх ёстой гэдэг асуудлыг тавьж байгаа юм. Шүүх шинэчилэлийн хүрээнд үүнийг анхаарах ёстой байтал орхигдоод үлдчихлээ.

Тэгвэл энэ талаар “Хуульчдын холбоо”-ны Ерөнхийлөгч Д.Батсүхийн ярьсан зүйлийг хоёр дахь байр сууриар нь сонирхуулж байна.

-Өмгөөлөл үзүүлэх хуульч заавал Улсын дээд шүүхэд бүртгүүлэх шаардлагатай гэнэ. Энэ талаар мэдээлэл өгөөч?
-Хуульчийн эрхзүйн байдлын тухай хуулиар өмгөөллийн үйл ажиллагаа үзүүлэх эрхийг шүүхэд төлөөлөх эрхтэй холбож зохицуулсан байгаа. Тэгэхээр өмгөөллийн үйл ажиллагаа явуулах хуульчид Улсын дээд шүүхэд өмгөөлөгчдийн нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдсэнээр шүүхэд төлөөлөх эрхээ олж авч байгаа. Улсын дээд шүүхэд бүртгэгдээгүй хуульч бол өмгөөллийн үйл ажиллагаа явуулах эрхгүй. Хуульчийн мэргэжлийн үйл ажиллагааны төрөл хэлбэр, мэргэжлийн үйл ажиллагаа явуулагч гэж хэнийг хэлэхэв гэдгийг хуульчийн эрхзүйн байдлын тухай хуулиар тодорхой зохицуулсан.

-Хэрвээ бүртгүүлээгүй хуульч өмгөөлөл үзүүлвэл яах вэ?
-Хуульчийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл аваагүй аливаа этгээд өөрийгөө хуульч гэж нэрлэх, хуульчийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа явуулахыг хуульчийн эрхзүйн байдлын тухай хуулиар хориглосон байгаа. Хэрвээ энэ хуулийн зохицуулалт заалтыг зөрчих юм бол зөрчсөн үйлдэл нь гэмт хэрэгт тооцогдохооргүй байвал захиргааны хариуцлага хүлээлгэнэ. Харин хуульч өмгөөлөгчийн нэр барьж гэмт хэрэг үйлдсэн бол хуулийн дагуу эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж, шийтгэнэ.

-Өнөөдрийн байдлаар хэчнээн хуульч дээд шүүхэд бүртгүүлээд байгаа вэ?
-Яг одоогоор Улсын дээд шүүхэд өмгөөлөгчийн жагсаалтад бүртгэгдсэн 1600 орчим хуульч байна. Эдгээрээс гадна хуульчийн нэгдсэн бүртгэлд бүртгэгдсэн хэрнээ өмгөөллийн үйл ажиллагаа эрхлээд байгаа хуульч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ талаар өнөөдрийн байдлаар хуульчдын холбоонд тодорхой мэдээлэл ирээгүй байна. Иргэдээс болон бусад байгууллагаас гомдол санал ирээгүй байна. Яг шүүх, мөрдөн байцаалтын ажиллагаанд орсон тохиолдолд тухайн байгууллага шүүхэд төлөөлөх эрх үнэмлэхийг нь шалгаж байгаа. Тэгэхээр тухайн албан тушаалтнууд шүүх прокурорын байгууллага үнэмлэх шалгаад явж байгаа тохиолдолд өмгөөлөх эрхгүй хуульч оролцож байна гэж үзэхгүй байна.